ΥΠΕΡΕΚΤΙΜΗΜΕΝΟΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΙ ΈΡΩΤΕΣ

     Ένα από τα συχνότερα θέματα στη λογοτεχνία είναι ο έρωτας· κατά κάποιο τρόπο, η λογοτεχνία είναι υπεύθυνη για την εικόνα που έχουμε για τον έρωτα, με όλες αυτές τις ιστορίες μεθυστικών, παθιασμένων ερώτων που γεννήθηκαν από τη φαντασία κάποιου συγγραφέα κι όμως είναι τέτοια η δύναμη τους, που μας φαίνονται πραγματικοί. Ωστόσο, κάποιοι από αυτούς τους μυθικούς έρωτες είναι, κατά τη γνώμη μου, πολύ κακό για το τίποτα: επιδερμικοί, ανώριμοι, ναρκισιστικοί και λιγάκι βαρετοί. Ας τους δούμε.

1. Ελένη και Πάρης (Ιλιάδα): Υποτίθεται ότι αυτοί οι δύο ένιωσαν τέτοιον παράφορο έρωτα, που η Ελένη παράτησε άντρα και παιδί για ν' ακολουθήσει τον Πάρη στην Τροία κι εκείνος ανάγκασε την πόλη του να υπομείνει επί δέκα χρόνια έναν φοβερό πόλεμο επειδή δεν μπορούσε να διανοηθεί τη ζωή του χωρίς την αγαπημένη του. Η Ιλιάδα όμως αλλιώς μας τα λέει: η Ελένη φαίνεται να έχει μετανιώσει που ακολούθησε τον Πάρη, αλλά δεν παίρνει την απόφαση να φύγει, κι ο Πάρης, αντί να δώσει μάχη για να κρατήσει κοντά του τη γυναίκα που αγαπά, περνά τον περισσότερο καιρό κλεισμένος στο παλάτι κι αφήνει τον αδερφό του τον Έκτορα να βγάλει το φίδι από την τρύπα. Με λίγα λόγια, ανώριμοι, ανεύθυνοι τύποι που δεν έχουν τα κότσια να υπερασπιστούν την επιλογή τους.

2. Ρωμαίος και Ιουλιέτα (Ρωμαίος και Ιουλιέτα): Ίσως πρόκειται για το διασημότερο ζευγάρι ερωτευμένων αλλά, αν το σκεφτούμε λιγάκι, ο Ρωμαίος ήταν, πόσο, δεκαέξι; και η Ιουλιέτα γύρω στα δεκατέσσερα. Επίσης, ήταν δύο παιδιά καταπιεσμένα από τις οικογένειές τους και γενικότερα από τις συμβάσεις της εποχής. Επομένως, στην ουσία δεν είναι παρά συνηθισμένοι έφηβοι, που επαναστατούν ενάντια στα πάντα και οι ορμόνες τους έχουν χτυπήσει κόκκινο. Βέβαια, εντάξει, αυτοί οι δύο το έφτασαν στα άκρα, αλλά έτσι είναι οι έφηβοι, των άκρων.

3. Κάθυ και Χήθκλιφ (Ανεμοδαρμένα Ύψη): Τα "Ανεμοδαρμένα Ύψη" είναι η ιστορία ενός τρελού έρωτα. Μόνο που είναι περισσότερο τρελός παρά έρωτας. Το βιβλίο είναι μεν καταπληκτικό, οι δύο πρωταγωνιστές όμως είναι ανυπόφοροι. Κινητοποιούμενοι από έναν θηριώδη εγωισμό, κάνουν τα πάντα για να πονέσουν ο ένας τον άλλο και αντιμετωπίζουν όλες τις ανθρώπινες σχέσεις, με πρώτη -πρώτη τη δική τους, ως πεδίο ανταγωνισμού, όπου νικάει όποιος καταφέρει να εκμηδενίσει τον άλλο. Τελικά η Κάθυ πεθαίνει και ο Χήθκλιφ βυθίζεται στην παράνοια, αφού πρώτα οι πάντες γύρω τους γίνονται δυστυχισμένοι εξαιτίας τους. Κι όλα αυτά επειδή είναι τόσο μα τόσο ερωτευμένοι. Αν είναι έτσι, να μας λείπει.

4. Τζέην Έυρ και κ. Ρότσεστερ (Τζέην Έυρ): Άλλος ένας υπερεκτιμημένος έρωτας από την έτερη αδερφή Μπροντέ. Πάντα συμπαθούσα την Τζέην Έυρ, γιατί είναι ένας θετικός, μαχητικός γυναικείος χαρακτήρας, πρέπει όμως να παραδεχτούμε ότι ο έρωτάς της για τον πλούσιο αριστοκράτη και εργοδότη της κ. Ρότσεστερ κρύβει έναν κάποιο κοινωνικό αριβισμό. Σ' όλο το βιβλίο υπομένει τα θυμωμένα ξεσπάσματα και την αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά αυτού του μπαϋρονικού τύπου, για να μας ανακοινώσει θριαμβευτικά στο τέλος ότι κατάφερε να τον παντρευτεί -χωρίς να νοιάζεται για το γεγονός ότι ο άντρας της κρατούσε την προηγούμενη γυναίκα του φυλακισμένη στη σοφίτα και τελικά την οδήγησε στον θάνατο. Μιλάμε για μεγάλο κελεπούρι.

5. Νταίζη Μπιουκάναν και Γκάτσμπι (Ο Μεγάλος Γκάτσμπι): Το ότι αυτός ο έρωτας ήταν υπερεκτιμημένος το ήξεραν όλοι εκτός από τον καημένο τον Γκάτσμπι. Η Νταίζη ήταν ένας άνθρωπος επιφανειακός, ανεύθυνος, που ενδιαφερόταν μόνο για την καλοπέρασή της και δεν μπορούσε ν' αγαπήσει κανέναν άλλο πέρα από τον εαυτό της. Ο Γκάτσμπι όμως δεν μπορούσε να τα δει όλα αυτά. Το μόνο που μπορούσε να δει ήταν αυτό που αντιπροσώπευε η Νταίζη για εκείνον: την οριστική οικειοποίηση μιας άλλης ταυτότητας, την απόλυτη καταξίωση, με δυο λόγια, το ίδιο το αμερικάνικο όνειρο.

6. Μικρός Πρίγκιπας και Τριαντάφυλλο (Ο Μικρός Πρίγκιπας): Πέρα από το ότι γενικά μας έχουν πρήξει με τον "Μικρό Πρίγκιπα", βρίσκω εντελώς ακατανόητη την προσκόλλησή του στο τριαντάφυλλο: είναι αγενές, ιδιότροπο, κάνει συνέχεια μούτρα και ανήκει σ' εκείνη την εκνευριστική κατηγορία πλασμάτων που θεωρούν ότι όλοι οι υπόλοιποι έχουν έρθει στον κόσμο για να τους υπηρετούν. Παρ' όλα αυτά, ο Μικρός Πρίγκιπας του είναι απολύτως αφοσιωμένος. Φαίνεται ότι ανήκει σε άλλη πολυπληθή κατηγορία ανθρώπων, εκείνων που ο οργανισμός τους την τραβάει την καταπίεση και χρειάζονται έναν τύραννο πάνω από το κεφάλι τους για να νιώθουν καλά. Χωρίς αυτή τη δεύτερη κατηγορία, η πρώτη δεν θα είχε καμία ελπίδα...

ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΜΕ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΤΟΥ

ραψωδία λ, στ. 171- 175/ 228- 249

"Γιε μου, πώς ήλθες ζωντανός σ' αυτό το ζοφερό σκοτάδι;

Δύσκολο όσοι ζουν να δουν τον κόσμο μας, και πώς!

Μεγάλοι μας χωρίζουν ποταμοί, φριχτά νερά,

ο ίδιος ο Ωκεανός, που ένας πεζός δεν το μπορεί

να τον περάσει, εκτός κι αν έχει πλοίο ακαταμάχητο. [...]"

Τόσα μου είπε, όμως κι εγώ, μέσα μου ταραγμένος,

θέλησα τον ίσκιο της ν' αγκαλιάσω, της πεθαμένης μάνας μου·

όρμησα τρεις φορές, ποθώντας να τη σφίξω επάνω μου,

και τρεις φορές μέσα απ' τα χέρια, σαν τη σκιά, σαν όνειρο,

μου πέταξε. Κάθε φορά και πιο πολύ έσφαζε ο πόνος την καρδιά μου,

ώσπου της μίλησα φωνάζοντας, με λόγια που πετούσαν σαν πουλιά:

"Μάνα μου, πώς δε στέκεις να σε πιάσω, που σε λαχταρώ;

Έλα, κι εδώ στον Άδη, δένοντας χέρια να σφιχταγκαλιαστούμε

οι δυο μας, παρηγοριά να βρούμε στον φριχτό μας θρήνο. [...]"

Έτσι της μίλησα κι η σεβαστή μου μάνα τότε μου αποκρίθηκε:

"Αλίμονο παιδί μου δύσμοιρο όσο κανείς άλλος στον κόσμο [...].

Αυτή είναι η μοίρα των βροτών, όταν κάποιος πεθαίνει:

δεν συγκρατούνε πια τα νεύρα του τις σάρκες και τα κόκαλά του·

όλα τους τα δαμάζει το μένος της πυράς

που λαμπαδιάζει, αφού η ζωή του φύγει κι αφήσει τα λευκά του οστά -

μόνο η ψυχή πάει, πέταξε, σαν όνειρο, και φτερουγίζει.

Ωστόσο είναι πια καιρός το φως να επιθυμήσεις,

και μην αργείς· μάθε κι αυτά, όλα που βλέπεις γύρω σου,

για να μπορείς να τα ιστορήσεις κάποτε στη γυναίκα σου."

μτφρ. Δ.Ν. Μαρωνίτης

Υ.Γ.: Μεταφέρω εδώ αυτούς τους στίχους της Οδύσσειας με τη σκέψη μου στον πατέρα μου και τη γιαγιά μου που έφυγε χθες, πλήρης ημερών, από κοντά μας.

Δωροθέα Λανγκ, "Μετανάστρια Μητέρα"

Ο ΝΙΤΣΕ ΓΙΑ ΤΟ ΑΡΓΟ ΔΙΑΒΑΣΜΑ

      Αρκετοί από μας περνάμε πολλή ώρα στο ίντερνετ, διαβάζοντας διάφορα, ωστόσο, διαβάζουμε τόσο γρήγορα και τόσο αφηρημένα που δε συγκρατούμε τίποτα. Τις περισσότερες φορές μάλιστα δε φτάνουμε ούτε ως το τέλος ενός κειμένου αλλά, μετά από μια γρήγορη ματιά, περνάμε σε κάτι άλλο. Εντάξει, αυτό δεν είναι τόσο φοβερό όταν πρόκειται για μια συνέντευξη της Μαντόνα ή μια κριτική της νέας ταινίας του Γούντι Άλεν, τι γίνεται όμως όταν διαβάζουμε ένα σοβαρό άρθρο ή, ακόμα περισσότερο, ένα βιβλίο γεμάτο νοήματα και ανοικτό σε ποικίλες ερμηνείες, ένα έργο όπως Το Μαγικό Βουνό, η Αντιγόνη ή η Ιλιάδα; Πόσο νόημα έχει να διαβάσουμε ένα τέτοιο έργο αν δεν το κάνουμε με την απαραίτητη εγρήγορση  και προσήλωση, αν δεν αφιερώσουμε χρόνο, προκειμένου να συλλάβουμε όσο το δυνατό περισσότερες πτυχές του έργου; Αντί για απάντηση, ας διαβάσουμε το παρακάτω απόσπασμα, που προέρχεται από τον πρόλογο στην "Αυγή" του Νίτσε, ο οποίος, πριν διαπρέψει στη φιλοσοφία, ήταν ήδη κορυφαίος φιλόλογος, αφού σε ηλικία μόλις 24 ετών κατέλαβε την έδρα της κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας. (πηγή: e-keimena.gr)

« [...] γιατί φιλολογία είναι εκείνη η σεβαστή τέχνη, η οποία προπαντός ένα απαιτεί από το λάτρη της, να παραμερίσει, να της δώσει πίστωση χρόνου, να γίνει σιωπηλή, να γίνει αργή - σαν μια τέχνη χρυσοχόου και τέχνη γνωριμίας της λέξης, η οποία οφείλει να αποπερατώσει μια ακέραια λεπτή, προσεκτική εργασία και δε κατορθώνει τίποτα, εάν δεν κατορθώνει τούτο lento. Όμως, ακριβώς για αυτό είναι αυτή σήμερα περισσότερο αναγκαία από κάθε άλλη φορά, ακριβώς με αυτόν τον τρόπο μας ελκύει και μας γοητεύει τόσο ισχυρά, μέσα σε μια εποχή της «εργασίας». Θέλω να ειπώ: της βιασύνης, της αναξιόπρεπης και κάθιδρης, της κατεπείγουσας εργασίας, που θέλει αμέσως να «τελειώνει», επίσης με κάθε παλιό και καινούργιο βιβλίο: αυτή η ίδια δεν τελειώνει τόσο εύκολα με κάποιο κάτι, διδάσκει να διαβάζουμε καλά, δηλαδή αργά, διεισδυτικά, με προφύλαξη και προσοχή, να διαβάζουμε με ανοιχτές πόρτες, με απαλά δάχτυλα και μάτια… »

  

Μετάφραση: Ελένη Λαδιά

ΛΙΓΟΣ ΟΜΗΡΟΣ ΑΚΟΜΗ...

  

     Ας πούμε και σήμερα λίγα πράγματα σε σχέση με τα Ομηρικά Έπη κι ας δούμε ένα σύντομο βίντεο που τώρα πια, χάρη στο θαυμαστό ίντερνετ, είναι προσβάσιμο σε όλους. Λοιπόν... οι Milman Parry και Albert Lord ήταν καθηγητές κλασικής φιλολογίας στο Χάρβαρντ. Από το 1933 ως το 1935, έκαναν 2 ταξίδια στη Βοσνία, όπου μελέτησαν και ηχογράφησαν την προφορική επική παράδοση. Όλο αυτό το υλικό που συνέλεξαν, το χρησιμοποίησαν για να στηρίξουν την υπόθεση ότι τα Ομηρικά Έπη έχουν κάποια βασικά χαρακτηριστικά που συναντάμε σε κάθε περίπτωση μακροσκελούς προφορικής σύνθεσης, τα οποία βοηθούν τον αφηγητή ν' απομνημονεύσει και ν' απαγγείλει το έπος. Ένα παράδειγμα είναι οι στερεοτυπικές λέξεις, φράσεις ή ακόμα και σκηνές, που βοηθούν τη μνήμη του αφηγητή. Το παρακάτω βίντεο, που ανήκει στο υλικό που συνέλεξαν οι Parry και Lord στη Βοσνία τη δεκαετία του 30, καταγράφει ένα απόσπασμα από την παράσταση του Avdo Mededovic, ο οποίος μπορούσε να απαγγέλλει ένα έπος με περισσότερους από 13.000 στίχους επί τρεις ημέρες (!) και μας δίνει μια εικόνα  της ρυθμικής απαγγελίας ενός προφορικού έπους. Μάλλον κάπως έτσι ήταν κι ο Όμηρος, οπότε, το βίντεο αυτό μπορεί, λέω, να είναι ό,τι πιο κοντινό στην απαγγελία της Ιλιάδας...

ΕΝΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΣΤΗΝ ΨΗΦΙΑΚΗ ΕΠΟΧΗ

     Η προηγούμενη ανάρτηση αναφερόταν στο " Όνομα του Ρόδου", ένα μυθιστόρημα (και μια ταινία) που διαδραματίζεται σε μια μεσαιωνική Μονή των Βενεδικτίνων, η οποία φημίζεται για την πλούσια βιβλιοθήκη της. Μια τέτοια βιβλιοθήκη, πραγματική αυτή τη φορά, είναι η Biblioteca Marciana στη Βενετία, η οποία περιέχει μια από τις σημαντικότερες συλλογές μεσαιωνικών χειρογράφων παγκοσμίως. Τον πυρήνα της συλλογής της Biblioteca Marciana αποτέλεσε η προσωπική συλλογή του καρδινάλιου Βησσαρίωνα.
     Ο εν λόγω καρδινάλιος δεν είναι άλλος από τον κληρικό, λόγιο και μαθητή του Πλήθωνα, ο οποίος ήταν μέλος της βυζαντινής αντιπροσωπείας στη Σύνοδο της Φερράρας -Φλωρεντίας για την Ένωση των Εκκλησιών. Το εύρος των γνώσεών του και η ρητορική του δεινότητα προκάλεσαν το θαυμασμό του Πάπα κι ο Βησσαρίων αποφάσισε να παραμείνει στην Ιταλία και να ενταχθεί στους κόλπους της Καθολικής Εκκλησίας. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί με βεβαιότητα ότι ήταν ένας από τους κύριους πρωτεργάτες της Αναγέννησης. Ως γνώστης της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, διέδωσε την καλλιέργεια των κλασικών γραμμάτων στην Ιταλία, αναθέτοντας σε Έλληνες πρόσφυγες από την, αλωμένη πια, Κωνσταντινούπολη τη μετάφραση των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων από τα ελληνικά στα λατινικά. Όπως θα περίμενε κανείς, η βιβλιοθήκη ενός τέτοιου λόγιου ήταν θαυμαστή και το πιο πολύτιμο πετράδι της ήταν το χειρόγραφο Venetus A, το παλιότερο χειρόγραφο της Ιλιάδας, στο οποίο βασίζονται οι περισσότερες σύγχρονες εκδόσεις.
     Το Venetus A χρονολογείται από τον 10ο αιώνα μ.Χ. και δημιουργήθηκε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Πέρα από το ίδιο το κείμενο της Ιλιάδας, περιέχει μια σύνοψη των Κύκλιων Επών (μάλιστα αποτελεί την κύρια πηγή για το περιεχόμενό τους) καθώς και μια πληθώρα σχολίων, τα περισσότερα από τα οποία προέρχονται από τους φιλολόγους της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, της εποχής των Πτολεμαίων. Το παρακάτω ντοκιμαντέρ μιλά για την ψηφιοποίηση του Venetus A από μια διεθνή ομάδα διακεκριμένων κλασικών φιλολόγων, επιστημόνων και τεχνικών, οι οποίοι, χρησιμοποιώντας κορυφαία τεχνολογία, έφεραν στο φως τα αρχικά χρώματα των εικόνων, καθώς και φθαρμένα μέρη του κειμένου που δε φαίνονταν πια.
     Γνωρίζω ότι πρόκειται για ένα θέμα πολύ εξειδικευμένο και κάπως βαρετό. Ωστόσο, αξίζει να το δει κανείς για δύο λόγους: ο ένας είναι το πάθος και η προσήλωση αυτών των ανθρώπων για το έργο που έχουν αναλάβει και ο άλλος είναι η σκέψη ότι η Ιλιάδα πέρασε από τον προφορικό λόγο στην τεχνολογία της γραφής, στη συνέχεια στην τεχνολογία της τυπογραφίας και τώρα πια στην ψηφιακή εποχή, χωρίς να χάσει ίχνος από τη ζωντάνια και την εκφραστική της δύναμη...

Αυτή εδώ είναι μια από τις διευθύνσεις όπου μπορείτε να δείτε το ψηφιοποιημένο πια χειρόγραφο, αρκεί να μην την ανοίξετε με internet explorer (καλύτερα με safari ή firefox).