ΡΟΥΜΙ, Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΤΩΝ ΣΟΥΦΙ

     Σε μια από τις ιστορίες της Ιερής Ινδίας, εκείνη της "Κόκκινης Νεράιδας", ο Νταλρίμπλ κάνει λόγο για τους Σούφι. Αυτή η αποκρυφιστική όψη του Ισλάμ ασκεί ιδιαίτερη γοητεία, ακόμα και στον δυτικό κόσμο, παρά τη γενικότερη δαιμονοποίηση της μουσουλμανικής θρησκείας. Ίσως είναι οι παράξενες τελετουργίες τους που τραβούν το ενδιαφέρον, ίσως όμως είναι κάτι πιο ουσιαστικό. Όπως λέει στο βιβλίο ο δάσκαλος της "Κόκκινης Νεράιδας", ο Σαϊν Φακίρ, "σε τούτο τον κόσμο όλοι αμαρτάνουν. Οι  Σούφι το καταλάβαιναν πάντα αυτό. Καταλαβαίνουν την ανθρώπινη αδυναμία. Προσφέρουν συγχώρεση και ο κόσμος αγαπάει πάντα όποιον συγχωρεί".
     Ο ίδιος ο Νταλρίμπλ γράφει τα εξής για τον Σουφισμό: " Ο Σουφισμός, με τους αγίους και τα οράματά τους, τις θεραπείες και τα θαύματα, δίνει έμφαση στην ατομική αναζήτηση για άμεση γνώση περί του θεϊκού. [...] Όλες οι θρησκείες, υποστήριζαν οι Σούφι άγιοι, είναι απλώς διαφορετικές εκδηλώσεις της ίδιας θεϊκής αλήθειας. Η σημασία δεν ήταν το κενό τυπικό στο τζαμί ή στον ναό, αλλά να κατανοήσεις ότι η προσέγγιση του θεϊκού μπορεί να γίνει καλύτερα μέσω της καρδιάς του ανθρώπου - ότι όλοι έχουμε μέσα μας τον Παράδεισο, αρκεί να ξέρουμε πού να κοιτάξουμε. Οι Σούφι πίστευαν πως η αναζήτηση του Θεού μέσα μας και η φάνα - η πλήρης βύθιση στο απόλυτο - ελευθέρωναν τον αναζητητή από τους περιορισμούς της στενής ορθοδοξίας, επέτρεπαν στον πιστό να κοιτάξει πέρα από το γράμμα του νόμου προς τη μυστικιστική του έννοια".
     Γι' αυτή την ακούραστη αναζήτηση του θεϊκού μέχρι την πλήρη ταύτιση μαζί του γράφει στα ποιήματά του και ο Πέρσης Τζελαλαντίν Ρουμί, ιδρυτής του τάγματος των Περιστρεφόμενων Δερβίσηδων στο Ικόνιο και κορυφαίος Σουφι ποιητής. Όπως λέει και η Καδιώ Κολύμβα, η οποία έχει αποδώσει στα ελληνικά ποιήματα του Ρουμί ("Ο Αγαπημένος", Εκδόσεις Αρμός) "Όλη η ποίηση του Ρουμί δεν είναι παρά μια μεταξωτή κλωστή στα χέρια επιδέξιου υφαντή, που με τη δεξιοτεχνία μυστικών διαδικασιών, μεταρέπεται σε περίτεχνο περσικό χαλί". Στο εν λόγω βιβλίο, η Καδιώ Κολύμβα, κάνοντας μια εξαιρετική δουλειά, αποδίδει στη γλώσσα μας 90 από τα 1971 τετράστιχα (ρουμπαγιάτ) του Divan, του έργου που έγραψε ο Ρουμί κατά την πρώτη περίοδου του αποχωρισμού από τον αγαπημένο του σύντροφο Σαμς. Δύο απ' αυτά παραθέτω πιο κάτω.

Απόψε βαδίζουμε στη χώρα της αιωνιότητας.

Αυτή δεν είναι νύχτα,

είναι μια ατέλειωτη ένωση

του Εραστή με τον Αγαπημένο.

Το μυστικό που ψιθυρίζουμε 

ο ένας στον άλλον

δίνει στο παιδί του σύμπαντος

την πρώτη του ανάσα.

     Σύγχρονος του Τζελαλαντίν Ρουμί ήταν κι ένας άλλος Σούφι, ο Λαλ Σαχμπαζ Καλάντερ, ο οποίος όμως ανήκε στην κατηγορία των "ιερών σαλών" - αν μπορούμε να δανειστούμε αυτόν τον όρο από την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση. Το ιερό του Καλάντερ, στο βόρειο Πακιστάν, είναι το μέρος όπου έχουν βρει καταφύγιο ο Σαϊν Φακίρ και η Λαλ Πέρι, από την οποία προέρχεται και η παρακάτω ιστορία, που καταγράφει ο Νταλρίμπ στο βιβλίο και μας βοηθά να πάρουμε μια ακόμα ιδέα για τον εκστατικά ποιητικό κόσμο αυτών των ιδιότυπων ασκητικών μορφών του Ισλάμ: "Μια μέρα ο Λαλ Σαχμπάζ περιπλανιόταν στην έρημο μαζί με τον φίλο του, τον Σεϊχη Μπάχα ουντ Ντιν Ζακαρίγια. Ήταν χειμώνας και κόντευε να βραδιάσει, οπότε άναψε φωτιά για να ζεσταθούν. Βρήκαν λίγα ξύλα αλλά ανακάλυψαν πως δεν είχαν προσάναμμα. Οπότε, ο Μπάχα ουντ Ντιν πρότεινε να μεταμορφωθεί ο Λαλ Σαχμπάζ σε γεράκι και να πάει να φέρει φωτιά από την Κόλαση. Εκείνος πέταξε, όμως γύρισε πίσω έπειτα από μια ώρα με άδεια τα χέρια. Δεν υπάρχει φωτιά στην Κόλαση, είπε. Όποιος πηγαίνει εκεί κουβαλάει τη δική του φωτιά και τον δικό του πόνο, από τούτο τον κόσμο".

η δυτική απεικόνηση ενός σούφι (πηγή: arttattler.com/archivewonderoftheage)

ΙΕΡΗ ΙΝΔΙΑ: ΕΝΝΙΑ ΖΩΕΣ, ΕΝΝΙΑ ΙΣΤΟΡΙΕΣ

          Ένα από τα πρώτα post στο bibliokult αναφερόταν στο "Ταξίδι στη Σκιά του Βυζαντίου" του Ουίλιαμ Νταλρίμπλ. Σ' εκείνο το βιβλίο, ο συγγραφέας προσπαθούσε να προσεγγίσει την ορθοδοξία αναζητώντας τα ίχνη της στη Μέση Ανατολή και συζητώντας με τους ανθρώπους που συναντούσε. Κατά παρόμοιο τρόπο, στο βιβλίο "Ιερή Ινδία: Εννιά Ζωές, Εννιά Ιστορίες" (εκδόσεις Μεταίχμιο) ο Νταλρίμπλ επιχειρεί να ανιχνεύσει την έννοια του ιερού στην Ινδία, καταλήγοντας ωστόσο σε κάτι άλλο· δε θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, δεδομένου ότι η ίδια η Ινδία διαφέρει πάρα πολύ από τη Μέση Ανατολή κι ακόμα επειδή αυτό το βιβλίο δεν αναφέρεται στον χριστιανισμό αλλά στον ινδουισμό, τον βουδισμό και το ισλάμ. Υπάρχει όμως κάτι ακόμα που κάνει τούτο το βιβλίο μοναδικό: το γεγονός ότι ο συγγραφέας/ ταξιδιώτης αποτραβιέται από το προσκήνιο, για να δώσει τη θέση του στα πρόσωπα που συναντά. Αν και στα προηγούμενα ταξιδιωτικά βιβλία του, καθώς και γενικότερα στην ταξιδιωτική λογοτεχνία, η προσωπικότητα του ίδιου του συγγραφέα, οι περιπέτειές του και οι εντυπώσεις του είναι στο επίκεντρο, σ' αυτό το βιβλίο, ο συγγραφέας, αφού παρέχει σε κάθε ιστορία το απαραίτητο θεωρητικό πλάίσιο, κάνει στην άκρη και αφήνει τον κάθε ήρωα να μιλήσει.

     Στην πρώτη ιστορία, μια ζαϊνίστρια μοναχή που απαρνήθηκε την ευκατάστατη οικογένειά της για να περιπλανιέται ξυπόλητη και πεινασμένη στους δρόμους της Ινδίας, εξηγεί την απόφασή της να κάνει "σαλεκχάνα", δηλαδή να παραιτηθεί σταδιακά από κάθε τροφή μέχρι να πεθάνει, με την ελπίδα να ξανασυναντήσει σε μια επόμενη ζωή την αγαπημένη της φίλη που έχει ήδη πεθάνει με τον ίδιο τρόπο. Το πρόσωπο της επόμενης ιστορίας είναι ο Χάρι Ντας, ένας παρίας που για δέκα μήνες το χρόνο εργάζεται ως δεσμοφύλακας, με βασικό καθήκον το να παραμείνει ζωντανός μέσα στις άγριες συνθήκες της φυλακής· για δυο μήνες όμως γίνεται χορευτής Δεϊγιάμ, μετατρέπεται δηλαδή στο θεό Βίσνου και δέχεται τις θεϊκές τιμές που του αποδίδουν οι βραχμάνοι της περιοχής. Σε μια άλλη ιστορία, ήρωας είναι ο Μοχάν Μπόπα, βάρδος και σαμάνος της περιοχής του Ρατζαστάν, ένας από τους τελευταίους κληρονομικούς ποιητές του έπους του Παμπούτζι, ο οποίος απήγγειλε από μνήμης τους 4.000 ιερούς στίχους του έπους, περίπου όπως έκανε κι ο Όμηρος... Στη συνέχεια, η Λαλ Πέρι, η "Κόκκινη Νεράιδα", μιλά για την προσφυγιά της από την Ινδία στο Ανατολικό Πακιστάν και μετά, με τη δημιουργία του Μπαγκλαντές, στο Μουλτάν του Πακιστάν, όπου έχει βρει καταφύγιο στο ιερό του Λαλ Σαχμπάζ Καλάντερ και προσπαθεί να ζήσει ως Σούφι σε μια ανδροκρατούμενη κοινότητα. Άλλος ένας ήρωας του βιβλίου είναι ο Θιβετιανός μοναχός Τασί Πασάνγκ, ο οποίος, όταν οι Κινέζοι κατέλαβαν το Θιβέτ, αποφάσισε να παραβιάσει τους όρκους του και να πάρει τα όπλα, για να καταλήξει, χρόνια μετά, στην εξορία, κοντά στον Δαλάι Λάμα, φτιάχνοντας λάβαρα προσευχής προκειμένου να εξιλεωθεί. Σε μια από τις τελευταίες ιστορίες, ο Σρικάντα Στπάθι, κατασκευαστής ειδώλων που - όπως πιστεύει ο ίδιος - γίνονται θεοί τη στιγμή της ολοκλήρωσής τους, στενοχωριέται που ο γιος του δε θα συνεχίσει τη μακραίωνη παράδοση της οικογένειας, μιας και προτιμά να σπουδάσει ηλεκτρονικούς υπολογιστές στο Μπάνγκαλορ.
     Κάθε ιστορία είναι πιο εξωφρενική και παράλληλα πιο ανθρώπινη από την προηγούμενη. Το κοινό τους στοιχείο είναι η τρυφερότητα και ο σεβασμός με τα οποία ο συγγραφέας αντιμετωπίζει τους συνομιλητές του. Με εργαλεία την ευφυία, τη διαύγεια και την εκφραστική δύναμη, κατορθώνει ν' αποφύγει τα στερεότυπα "της εξωτικής Ινδίας" και να περιγράψει μια χώρα στο μεταίχμιο της ισχυρής παράδοσης και της ραγδαίας οικονομικής ανάπτυξης. Λέει χαρακτηριστικά στην εισαγωγή του βιβλίου, απηχώντας τον Ηράκλειτο: "παρ' όλη την ανάπτυξη που σημειώθηκε, πολλά από τα θέματα για τα οποία αγωνιούν και συζητούν οι άγιοι άνθρωποί μου παραμένουν τα ίδια αιώνια διλήμματα που απασχόλησαν τους άγιους άνδρες της κλασικής Ινδίας χιλιάδες χρόνια πριν: η αναζήτηση της υλικής επιτυχίας και της άνεσης ενάντια στις απαιτήσεις της πνευματικής ζωής· ο δρόμος της ισορροπίας απέναντι στο θέλγητρο του ανοιχτού δρόμου· η προσωπική αφοσίωση ενάντια στη συμβατική ή δημόσια θρησκεία· ο αιώνιος πόλεμος καθήκοντος και επιθυμίας. Το νερό κυλάει, λίγο πιο γρήγορα σε σχέση με πριν, όμως ο μεγάλος ποταμός ρέει. Είναι εξίσου ρευστός και απρόβλεπτος στις διαθέσεις του όπως ήταν πάντα, όμως ρέει ανάμεσα σε οικείες όχθες".

Steve McCurry (πηγή: stevemccurry.com)

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΔΩΡΑ: ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ

     Τα βιβλία που προορίζονται για δώρο είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση: Δεν αρκεί να είναι ένα καλό βιβλίο ή ακόμα και ένα αριστούργημα. Ίσα ίσα, μια τέτοια επιλογή μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική. Φαντάσου δηλαδή να σου κάνει κάποιος δώρο τον «Οδυσσέα» του Τζόυς. Θα χαρείς, θα βάλεις στόχο κάποια στιγμή να το διαβάσεις, αλλά αυτή η στιγμή πάντα θα απομακρύνεται, γιατί κάθε φορά που θα αντικρίζεις τον τεράστιο όγκο, θα αποθαρρύνεσαι και τελικά θα περιορίσεις την αξία του βιβλίου στο να πουλάς μούρη στους επισκέπτες…Ας αφήσουμε λοιπόν τα πολύ σπουδαία βιβλία. Ας πάρουμε άλλη περίπτωση: ένα βιβλίο σαν το «Εαν αυτό είναι ο άνθρωπος» του Πρίμο Λέβι. Σημαντικό βιβλίο αλλά όχι τόσο γνωστό και με ευσύνοπτο μέγεθος ΑΛΛΑ με θέμα το Ολοκαύτωμα ΚΑΙ ΜΑΛΙΣΤΑ γραμμένο από έναν επιζώντα που τελικά αυτοκτόνησε. Χμμμ…Καλύτερα να σου κάνουν δώρο λίγο σκοινί για να κρεμαστείς… Γι’ αυτό λοιπόν, οι προτάσεις βιβλίων για δώρα είναι μια ξεχωριστή περίπτωση που απαιτεί προσοχή.
Μετά από όλη αυτή την εισαγωγή, ας προχωρήσουμε στην πρώτη πρόταση:

Ταξίδι στη σκιά του Βυζαντίου, του William Dalrymple, σε μετάφραση Κατερίνας Οικονομάκου,  από τις εκδόσεις Ωκεανίδα.

     Ο Σκοτσέζος Dalrymple είναι ένας από τους αγαπημένους μου σύγχρονους συγγραφείς. Γράφει ταξιδιωτική λογοτεχνία, παρέχοντας παράλληλα πολλές πληροφορίες για την ιστορία, την αρχιτεκτονική και την τρέχουσα πολιτική κατάσταση κάθε περιοχής. Όλα αυτά όμως όχι σαν να διαβάζεις ταξιδιωτικό οδηγό που απλώς παραθέτει στοιχεία αλλά ακολουθώντας τις σκέψεις και τους συνειρμούς που δημιουργούνται στο μυαλό του συγγραφέα, ενός συγγραφέα ανήσυχου και οξυδερκούς, με ευαίσθητη και διεισδυτική ματιά. Όλα τα βιβλία του αναφέρονται στα ταξίδια του στην Ανατολή και τα περισσότερα στην Ινδία, όπου μένει μόνιμα τα τελευταία χρόνια.
     Αυτό το βιβλίο όμως μιλάει για ένα διαφορετικό ταξίδι: το ταξίδι που έκαναν δύο καλόγεροι, ο Ιωάννης Μόσχος και ο μαθητής του Σοφρώνιος, την άνοιξη του 587 μ.Χ., στους τόπους προσκυνήματος και λατρείας της ορθοδοξίας στην τότε βυζαντινή αυτοκρατορία, από το Άγιο Όρος ως τις ερήμους της Αιγύπτου. Πολύ σύντομα μετά το ταξίδι των δύο μοναχών, οι περισσότεροι από αυτούς τους τόπους πέρασαν στο Ισλάμ αλλά οι δύο ταξιδιώτες κατάφεραν να διασώσουν μια εικόνα αυτού του αλλόκοτου, μυστηριακού κόσμου, την οποία αποτύπωσαν στο βιβλίο τους «λειμωνάριον».
14 αιώνες μετά λοιπόν, ο Dalrymple κάνει το ίδιο ακριβώς ταξιδι, για να διαπιστώσει τι έχει απομείνει σήμερα από εκείνον τον κόσμο που περιγράφει ο Ιωάννης Μόσχος στο βιβλίο του. Διηγήσεις για «σαλούς» αγίους που πέρασαν όλη τη ζωή τους πάνω σε στύλους ή μέσα σε σπηλιές συμπλέκονται με αναλύσεις για την τρέχουσα πολιτική κατάσταση στην Παλαιστίνη και το Λίβανο, συνθέτοντας ένα μαγευτικό ταξίδι. Αξίζει ιδιαίτερα το απόσπασμα που αναφέρεται στη Συρία, τη μόνη χώρα, σύμφωνα με το συγγραφέα, της Μέσης Ανατολής που σέβεται τη θρησκευτική ελευθερία, μια χώρα όμως που κατά πάσα πιθανότητα θα βγει πολύ διαφορετική από τη σημερινή δοκιμασία…