Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗΣ

     Πριν από ένα χρόνο, με αφορμή μια φωτογραφία τραβηγμένη στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ, όπου μερικοί έφηβοι έχουν γυρισμένη την πλάτη στη "Νυχτερινή Περίπολο" του Ρέμπραντ κι έχουν όλη την προσοχή τους στραμμένη στο κινητό τους, είχα γράψει ένα κείμενο για τον τρόπο με τον οποίο η φωτογράφιση μιας όμορφης εικόνας αποτρέπει την αποθήκευσή της στη μνήμη μας, αφού δεν προϋποθέτει καμία ενεργό προσπάθεια εκ μέρους μας. Για να εκφράσω πληρέστερα τον προβληματισμό μου, ανέφερα κάποιες σχετικές παρατηρήσεις του Αλαίν ντε Μποττόν, ο οποίος με τη σειρά του, αναφερόταν στις απόψεις του Άγγλου ζωγράφου και κριτικού Τέχνης του 19ου αιώνα, Τζον Ράσκιν. Ο Ράσκιν, λοιπόν, θεωρούσε ότι, για να οικειοποιηθεί κανείς την ομορφιά, έπρεπε να μάθει να βλέπει αντί απλώς να κοιτάζει. Μ' αυτόν τον τρόπο "αντί να κοιτάζουμε αόριστα ό,τι μας φαίνεται ωραίο, ερχόμαστε στο σημείο να κατανοούμε βαθύτερα τα συστατικά του μέρη και άρα να σχηματίζουμε διαρκέστερες αναμνήσεις." Ο τρόπος με τον οποίο, κατά τον Ράσκιν, μπορούμε να φτάσουμε σ' αυτό το σημείο είναι το σχέδιο, όχι όμως προκειμένου να γίνουμε καλλιτέχνες αλλά προκειμένου να μάθουμε να βλέπουμε. Όπως παρατηρεί ο ντε Μποττόν, αφορμώμενος από τις ιδέες του Ράσκιν, "η σχεδίαση ενός αντικειμένου, όσο αδέξια κι αν είναι, μας απομακρύνει γρήγορα από την ασαφή εντύπωση της εμφάνισής του και μας οδηγεί σε ακριβέστερη επίγνωση των συστατικών μερών και των ιδιαιτεροτήτων του". Επομένως, αυτό το διερευνητικό, συγκεντρωμένο βλέμμα πάνω σε κάτι που μας έχει εντυπωσιάσει, μας επιτρέπει να το διατηρήσουμε περισσότερο στη μνήμη μας. Όπως θα έλεγε ο Ράσκιν, "σκιτσάροντας, μπορούμε να συγκρατήσουμε στο νου μας την εικόνα του σύννεφου που αργοσβήνει, του φύλλου που τρεμοπαίζει, των ίσκιων που σαλεύουν".

     Δεν ξέρω αν οι υπεύθυνοι του Rijksmuseum είχαν υπόψιν τους την "Τέχνη του Ταξιδιού" (εκδόσεις Πατάκης) του Αλαίν ντε Μποττόν, όπου καταγράφονται όλα τα παραπάνω, ωστόσο η απόφασή τους ν' ανακηρύξουν το Σάββατο σε "Μέρα Σχεδίου" στο μουσείο είναι σίγουρα στην ίδια κατεύθυνση. Συγκεκριμένα, κάθε Σάββατο, οι επισκέπτες μπορούν να προμηθεύονται μολύβια και μπλοκ σχεδίου από το γραφείο πληροφοριών του μουσείου για ν' αρχίσουν να σχεδιάζουν. Επίσης, κάθε τόσο διοργανώνονται από το μουσείο ανοιχτά μαθήματα σχεδίου, προκειμένου οι επισκέπτες να διευκολυνθούν σ' αυτόν τον τρόπο προσέγγισης των έργων Τέχνης (περισσότερες πληροφορίες: www.rijksmuseum.nl/en/startdrawing). Α, σίγουρα ο Τζον Ράσκιν θα ήταν πολύ χαρούμενος γι' αυτή την πρωτοβουλία!

Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗΣ

     Οι παραπάνω φωτογραφίες έχουν κάνει τον γύρο του ίντερνετ εδώ και δύο περίπου μήνες, προξενώντας ποικίλες αντιδράσεις. Στην πρώτη, κάποιοι μαθητές έχουν γυρισμένη την πλάτη στη "Νυχτερινή Περίπολο" του Ρέμπραντ, που βρίσκεται στο Rijksmuseum του Άμστερνταμ, και στη δεύτερη, ένα πλήθος ενηλίκων στέκεται μπροστά από τη "Μόνα Λίζα" στο Λούβρο, προσπαθώντας όχι να την παρατηρήσει αλλά να τη φωτογραφήσει. Στις δύο φωτογραφίες που βρίσκονται στο τέλος του ποστ, προβάλλεται -σε αντίστιξη με μια παλιότερη πρακτική- ακόμα μία σύγχρονη συμπεριφορά: οι πιο πολλοί θεατές μιας συναυλίας έχουν υψωμένα τα κινητά τους τηλέφωνα για να τραβήξουν φωτογραφίες ή βίντεο. Δε θα εκφραζόμουν αρνητικά για καμιά απ' αυτές τις συμπεριφορές και κυρίως για την πρώτη, αφού και πριν από την εφεύρεση των smartphones, τα περισσότερα παιδιά αντιμετώπιζαν μία επίσκεψη στο μουσείο σαν αγγαρεία και το μυαλό τους έτρεχε αλλού ακόμα κι όταν κοιτούσαν αφηρημένα έναν πίνακα. Μεγαλώνοντας, βέβαια, καθαγιάζουμε τη δική μας νεότητα και ξεχνάμε τις δικές μας αντίστοιχες συμπεριφορές. Ωστόσο, αυτή η μανία να φωτογραφίζουμε τα πάντα με τα κινητά μας τηλέφωνα, μου προκαλεί μιαν αμηχανία· έχω την εντύπωση ότι είναι πια περισσότερο σημαντικό να φωτογραφίσουμε κάτι, παρά να το βιώσουμε ως μοναδικό κι ανεπανάληπτο γεγονός.
     Βλέποντας λοιπόν αυτές τις φωτογραφίες, θυμήθηκα όσα έχει γράψει ο Αλαίν ντε Μποττόν στο εξαιρετικό βιβλίο του Η Τέχνη Του Ταξιδιού (εκδόσεις Πατάκη), στο σημείο όπου επεξεργάζεται τις απόψεις του Άγγλου ζωγράφου και κριτικού Τέχνης Τζον Ράσκιν για τη φωτογραφία. Ενώ αρχικά ο Ράσκιν ήταν ενθουσιασμένος με την εφεύρεση της φωτογραφίας, στη συνέχεια "ο ενθουσιασμός του άρχισε να μειώνεται, καθώς παρατηρούσε ένα σατανικό πρόβλημα που έθετε η φωτογραφία στην πλειονότητα των χρηστών της. Αντί να την αξιοποιούν ως συμπλήρωμα στην ενεργό, συνειδητή ματιά, τη χρησιμοποιούσαν ως υποκατάστατο, δίνοντας ακόμη λιγότερη προσοχή στον κόσμο, επειδή πίστευαν ότι με τη φωτογράφιση τον έκαναν αυτομάτως δικό τους". Μπορεί όμως να γίνει κάτι τέτοιο; Μπορούμε να οικειοποιηθούμε τον κόσμο που μας περιβάλλει με τόση ευκολία; Η απάντηση του Ράσκιν είναι αρνητική. "Η φωτογράφιση δεν μπορεί να εγγυηθεί την αφομοίωση. Για να κάνουμε αληθινά δική μας μια εικόνα, πρέπει να καταβάλουμε ενεργό προσπάθεια· πρέπει να παρατηρήσουμε τα συστατικά της και να κατανοήσουμε τη δομή τους. Η ομορφιά γίνεται αντιληπτή σχεδόν αμέσως μόλις στρέψουμε πάνω της τα μάτια μας, αλλά και η παραμονή της στη μνήμη μας εξαρτάται από το πόσο επίμονα θα προσπαθήσουμε να τη συλλάβουμε. Η φωτογραφική μηχανή καθιστά ασαφή τη διάκριση ανάμεσα στο κοιτάζω και στο προσέχω, ανάμεσα στο βλέμμα και στην κτήση· παρέχει βέβαια τη δυνατότητα να γνωρίσουμε αληθινά αυτό που φωτογραφίζουμε, ενέχει όμως και τον κίνδυνο να μας πείσει ασυναίσθητα ότι είναι περιττή η συνειδητή προσπάθεια. Μας αφήνει να νομίζουμε ότι η δουλειά μας ολοκληρώθηκε με τη λήψη της φωτογραφίας, ενώ [...] είναι η ενεργός παρατήρηση που παρέχει τις βάσεις για να δημιουργούμε ανθεκτικότερες αναμνήσεις".

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΤΥΧΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΟΤΥΧΙΑ

     Αύριο το πρωί ανακοινώνονται τα αποτελέσματα των Πανελληνίων Εξετάσεων. Όσοι από εμάς έχουμε περάσει από τη δοκιμασία των εξετάσεων αυτών, τη θεωρούμε μία από τις τραυματικότερες εμπειρίες της ζωής μας, γι' αυτό και συμπάσχουμε με τα παιδιά που περιμένουν την ανακοίνωση των βαθμολογιών με σφιγμένο το στομάχι... Ωστόσο, όσο σημαντικές κι αν είναι οι εξετάσεις αυτές, πιστεύω ότι τους δίνουμε πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από αυτές που έχουν στην πραγματικότητα. Στους μαθητές και, εν μέρει, στους γονείς τους, φαίνεται σαν οι Πανελλαδικές να προδιαγράφουν το μέλλον τους και να αποφαίνονται οριστικά για το ποιοι είναι προορισμένοι να πετύχουν στη ζωή τους και ποιοι είναι καταδικασμένοι στην αποτυχία. Αυτή ακριβώς η βαρύτητα που δίνουμε στους όρους επιτυχία και αποτυχία είναι υπεύθυνη, σε μεγάλο βαθμό, για το άγχος των Πανελληνίων Εξετάσεων.
     Πάνω σ' αυτό το θέμα, το άγχος της επιτυχίας, ας ακούσουμε μια κα-τα-πλη-κτι-κή ομιλία του Άγγλου φιλοσόφου και συγγραφέα Αλαίν ντε Μποττόν στο TED. Ο Αλαίν ντε Μποττόν έχει γράψει πολλά βιβλία, στα οποία μεταφέρει τη φιλοσοφία στην καθημερινή ζωή και μιλά για πράγματα εξαιρετικά σημαντικά με απλό και ουσιαστικό τρόπο. Μεταξύ άλλων, έχει γράψει τα εξής: "Πώς ο Προυστ μπορεί να αλλάξει τη ζωή σου", "Περί του κοινωνικού status", "Οι χαρές και τα δεινά της εργασίας" και "Η παρηγοριά της φιλοσοφίας". Όλα αυτά, καθώς και τα υπόλοιπα βιβλία του, κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη.

     Όσα επισημαίνει εδώ ο ομιλητής είναι τόσο καίρια και λέγονται με τόσο χιούμορ, που πραγματικά αξίζει να σταθεί κανείς. Μ' αρέσει ιδιαίτερα η εξήγηση που δίνει στην αρχή: βασανιζόμαστε από το άγχος της επιτυχίας επειδή περιστοιχιζόμαστε από σνομπ. Και τι είναι σνομπ; Αυτός που παίρνει ένα μικρό κομμάτι από σένα και το χρησιμοποιεί για να εξάγει συμπεράσματα συνολικά για το άτομό σου.  Ειδικότερα στην εποχή μας, όπως σωστά επισημαίνει, υπάρχει ο σνομπισμός της εργασίας, η διάσημη, εικονική ερώτηση "εσύ με τι ασχολείσαι;". Και ποιο είναι το αντίθετο του σνομπ; (Αυτό είναι το αγαπημένο μου κομμάτι στην ομιλία) Η μάνα σου, επειδή σ' αγαπάει γι' αυτό που είσαι συνολικά!
     Πολύ σωστή είναι και η παρατήρηση για το φθόνο. Κανείς δεν φθονεί τη βασίλισσα της Αγγλίας, γιατί δε μπορεί να ταυτιστεί μαζί της. Αντίθετα φθονούμε αυτούς με τους οποίους έχουμε τα περισσότερα κοινά, όπως την ηλικία ή το οικονομικοκοινωνικό υπόβαθρο. Όμως, σε μία παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, τα Μ.Μ.Ε. και όλοι γύρω μας προσπαθούν να μας πείσουν ότι ΌΛΟΙ μπορούμε να τα καταφέρουμε, όλοι μπορούμε να γίνουμε Bill Gates, αρκεί να έχουμε ενέργεια, κάποιες ωραίες ιδέες σχετικά με την τεχνολογία κι ένα γκαράζ...Στην πραγματικότητα όμως, αυτό είναι τόσο πιθανό όσο και για έναν φτωχό στη Γαλλία του 17ου αιώνα να εισχωρήσει στις τάξεις της αριστοκρατίας... Αυτή ακριβώς η αντίληψη ότι ο κάθε άνθρωπος είναι αποκλειστικά υπεύθυνος για τις επιτυχίες ή τις αποτυχίες του είναι που γεννά όλο αυτό το άγχος της επιτυχίας.
     Οι σημαντικότερες όμως επισημάνσεις είναι αυτές που κάνει προς το τέλος της ομιλίας. Η πρώτη είναι ότι δε μπορούμε να είμαστε πετυχημένοι σε όλα (ακούγεται απλό, αλλά στην πράξη δυσκολευόμαστε πολύ να το αποδεχτούμε) και η δεύτερη ότι η ιδέα που έχουμε για την επιτυχία συνήθως δεν είναι δική μας αλλά μας την έχουν επιβάλλει κάποιοι άλλοι. Είναι άσχημο να μην παίρνεις ό,τι θέλεις αλλά είναι ακόμα χειρότερο να διαπιστώνεις ότι αυτά που έχεις τελικά δεν τα θέλεις. Ας βεβαιωθούμε λοιπόν ότι οι ιδέες μας για την επιτυχία είναι δικές μας...